Абусупиян Апенди – уьмметни берекети - Магомедшапи Минатуллаев

Мажлисни раиси Тажутдин Къадиев ачувлу кюлеп:

– Олай буса бизин имам Шамиллер бил мей юрютген экен оланы ишлерин? – дей.

– Биревлер бир затны этген деп, олагъа къарап, ол ишни этмеге ярамай. Китаплар булан оьлчемеге герек бола. Оланы иши бизге гьужжа (далил) тюгюл. Бизге гьужжа китаплардагъы зат. Олай болса да, Шамил ни заманы башгъа, гьалиги заман баш гъа. О заман гелген орусланы къасты бизин вилаятыбызны къолгъа алмакъда, оьзлер гьаким болмакъда эди. Гьалиги орусланы буса олай къасты ёкъ. Шамилге имам де мек – яревкелени иши болма герек. Оьзю Шамил имамман деп айтмагъан буса да ярай. Истамбулдагъы имамгъа кагъыз язып, ондан изну булан юрютген болма да ярай. Гьали не болса да, оьзю этген затгъа ол жа вап бере, биз этген затлагъа Аллагьу Тааланы алдында бизге жавап берме тю шер, – деп токътатгъан Абусупиян апенди мажлисни раиси Тажутдинни де.

Баягъы Нажмутдинни сюркюччюсю, дурангили Ибрагьим къади Абусупиян апендини къаршысына сёйлеме чыгъа, тек далиллер гелтирме болмай, бош ём макъны сёйлеп олтура.

Сонг Улакъаев Мустафа къади, жюнгю тейли Юсуп къади ва оьзге тюрлю алим лер Абусупиян апендини сёзюн гертилеп сёйлегенлер. Чинкдеси, шо вакътилер Абусупиян апенди гьоцоцлу Нажмут дин тутгъан ёл тюз тю гюл экенни исбат этеген макъалалар да чыгъаргъан болгъан. Имам бол ма гьасиретлигинден оьлюп барагъан Нажмут дин, мурадына етмеге Абусупиян апенди оьзюне бек тогъаслыкъ этип тура гъангъа яв юреги ярылып:

– Гьей, Акайны уланы, аста къой, – деп ачувлу башлагъанда Абусупиян ону шос сагьат бёлюп:

– Биринчилей, мен къазанышлы Арс ланбек Акай къадини уланыман. Экин чилей, мен ону уланы экенге оьктем болсам тю гюл илыкъмайман. Тарыкъ болса, шону уланы экенимни тёш берип ай тып да боламан. Уьчюнчюлей, сен Нажмут дин, оьзюнг аста да, алаша да къой, – дей Абусупиян апенди.

– Сен мени гьали де танымайсан, – деп давам эте Нажмутдин сёзюн.

– Воллагь, таныйман писти-пистин ге ерли. Бир ашавда бир къой ашайгъан, гётерип салмаса атгъа минип болмайгъ ан, туздан толгъан харал къапдай бо луп, атны сыртын чёкдюрюп, сындыра къоягъан гьоцоцлу Нажмутдинсен, – дей Абусупиян сабур кюйде.

– Сен мени булан эришме. Бил, мен – денгизмен, сен – кёлсен. Макъалаларынг булан не оьрлюкге етдинг? – дей Наж мутдин бирден-бир къарсалап, шайтан лы гишидей акъырып – къычырып.

Абусупиян апенди буса бир де къарса ламайлы, гьамангъы саламатлыгъы булан огъар гьазиринде:

– Сен де бил, Нажмутдин, гьакъыллы, авлия деп башгъа биревню де мангалайы на язылып болмай, адам авлиямы, гьакъыллымы сёзюнден билине. Шунда сени авзунгдан чыкъгъан сёзлер, сен оьзюнгню оьзгелерден оьр гёрегенни исбат этди. Шо буса бизин ислам динде, шариатда лап да сёгюлген къылыкъ. Демек, сен имам бол ма тийишли адам тюгюл экенлигингни оьзюнг ашкере аян этдинг. Сонг да, сен тюз айтдынг, Нажмутдин, сен – денгиз сен, мен – кёлмен. Тек сен бирдагъы бир зат ны бил, сени сувунгну бирев де ичмей, мени кёлюмден буса бары да халкъ пайда лана, – деп жавап бере Абусупиян апенди. Оланы арасында булай сёз болгъанны эшитген тёбенкъазанышлылар энни гьо цоцлу Нажмутдин оьзлени юртлусун гьы зарламагъа башлар деп гьалекленгенлер. Сонг булай чара гёрюлген: Абусупиянны якъламакъ учун савутлангъан адамлар, ону уьюню ювугъундагъы къабурларда яшынып, бир жуманы узагъында къара вул этип тургъанлар.

Утдурдум

Очарда ондан-мундан лакъыр юрю люп турагъанда Абусупиянны аты чыгъа. Адамлар биринден-бири алып, ону били мини теренлигин, пагьмулулугъун, сабур лугъун-саламатлыгъын айтып йиберелер.

Ажайып тизив къылыкълары, асил хасиятлары булангъы, пайхаммар йи мик таза, гьалал адам. Гиши булан, гюн йимик иржайып, илиякълы, исси тюгюл сёлемес. Оьзюне гишини мукънатисдей тартып къоягъан, оьтесиз таъли тили бар. Инсангъа-жангъа, тереклеге, гьаси ли, негер де жаны авруйгъан адам. Оьзю ню айыбындан хомурсгъаны да оьлтюр межек! – дей бириси.

– Воллагь, асил адам! Ону сабурлугъ ун-саламатлыгъын айтып битдирме де къыйын. Ким не этсе де, не айтса да къар саламас, ачувланмас, авзундан билип билмей гьеч аччы сёз чыгъармас, – дей башгъасы.

– Тавларда да, ташларда да ёкъдур дагъы артыкъ сабурлукъ ва чыдамлыкъ, – дей бирдагъысы.

Очардагъыланы арасындан бир хыр часы, кёп эришме сюегени:

– Макътап, кёкге чююп йибермегиз гьали! Шонча да сиз айтагъан кюйде бол магъа бир де амал ёкъ. Темир-таш болуп къалмагъандыр, ол да бизин йимик инсан чы. Мен шону ачувландырма да не билей им, воллагь, шайтанлы этип, оьр-оьрге атылтма да боламан, – дей.

Хырчагъа кёплер къаршы чыгъа.

– Къайдагъы затдыр! Болмажакъсан. Сен гьали де Абусупиян ны танымайсан! – дей олар.

– Болма да алай боларман, бир къарап туругъуз гьали! – деп, ол Абусупиянланы къапусуна багъып тербене.

Тёбен Къазанышны жамияты Абусу пиянгъа топуракъларын сугъарагъан сув гезикни юрютмекни тилеген болгъан. Шону багьана этип, хырча бир гьилла ой лаша. Абусупиянны уьюнден чыгъарып:

– Бизин сув гезигибиз къачан ете? Би лип гел деп атам йиберген эди, – дей ол.

Яхшы этгенсен, къулум, гелип. Бус сагьат айтарман, – деп Абусупиян уьйге гирип, тептерин алып чыгъып, ондагъы сиягьгъа[1] къа рап, оланы гезигин айтып бере.

Аз заман гетип, хырча дагъы да Абусу пиянгъа бара:

– Сув гезигибизни унутуп къалдым, бирдагъы айтсана, – дей.

Абусупиян бирден-эки де болмай, юваш кюйде:

– Вёре, къыйналма, балам. Инсан шо лай зат, унутуп къоймагъа бола. Бусса гьат, – деп, алдын йимик уьйге гирип, сиягьны алып чы гъып, къайтара оланы гезигин айта. Сонг:

– Токъта гьали, дагъы да эсингден чыгъып къалса ким биле, язып берип де къояйым, – деп, къолуна гезиги язылгъан кагъызны тутдура.

Арадан бираз заман оьтюп, шо хыр ча Абусупиянны абзарына уьчюнчюлей геле. Къычырып уьйден чыгъарып:

– Шо сен берген кагъыз гесек кисемден тюшюп къалгъан. Атам урушуп бакъдыр гъан бирдагъы, – дей.

– Нете о тарыкъсыз зат саялы урушуп. Вёре, кепингни бузма, буссагьат, – деп, Абусупиян языв этеген уьюне гирип гете. Янгыдан кагъызгъа язып чыгъып: – Ма, балам! Тас этип къойсанг, бир дагъы гелерсен. Вёре, атанг талчыкъмасын, – дей шо гьамангъы саламат кюю булан. Сонг хырча тувра очаргъа барып: – Утдурдум! Сиз айтагъангъа мюкюр мен! Воллагь, сиз айтагъандан да артыкъ экен! Не ажайып асил адамдыр! Дюньяда гьеч вали адам бар буса, Абусупиян бол магъа герек. Абусупиян! Бизин Абусу пиян!!! Менден, мендей къыйывсуз лардан башлап, гьар бир адамда шолай сабурлукъ, чыдамлыкъ болмагъан сонг хайыр ёкъ эди. Бугюнден сонг, Абусупи яндан уьлгю алып, эришме сюеген хырча хасиятымны ташлама къасткъылажакъ гъа сизге сёз беремен! – деп ант этген.

Гетип къал, амалсыз

Абусупиян апендиден дарс алмагъа ге лип, Къазанышда биз бир нече паравуллу яш бар эдик. Бир гюн ол ёкъда, биз гьая сызлыкъ этип, бир мишикни къуйругъу на чакъалары булангы темир къутукъну тагъып йиберип, жанны негъакъ къый нагъан эдик. Къачгъан сайын онда-мун да урунуп, къутукъну зангырагъан таву шундан эпсиз къоркъуп, ари-бери къача туруп тазза гьалсыз болуп, ахырда бир ягъына багъып ёкъ болуп гетген эди. Сонг о мишикге не болду буса да билмедик, ол шо арагъа дагъы гелип гёрюнмеди.

Арадан кёп гюнлер оьтюп, Абусупи ян апенди бизге дарс берип турагъанда, къырыйы бираз ачылып турагъан эшик ден бир башгъа мишик астаракъ гирип гелип, бир мююшде чёнчюп токътады. Абусу пиян апенди мишикге тергевлю къарап турду, сонг:

– Астаракъ гетип къал шундан, амал сыз. Гьалигине паравуллу яшлар къуй ругъунга къутукъ тагъып бакъдырар, – деди.

Тамаша болуп, биз бир-бирибизге къа радыкъ, неге тюгюл о ишни Абусупиян апенди билмей деп сююнюп тура эдик. Билсе де, бир зат да билмейген гиши бо луп туруп, ораву гелгенде шолай айтып, бизин уялтгъан эди.

Тирменде

Абусупиян Къазанышдан чыгъып, бир башгъа юртгъа барагъанда янгур явма башлай. Ол, уьстю сув болуп битгинче, ёл гъа ювукъдагъы бир тирменге гире. Тир менни къырыйындагъы керпич гесеген булкъадагъылар да онда гелип сыйына лар. Тюш болма онча кёп заман къалмагъ ангъа гёре, олар шо янгур явагъан вакъ тини тюш ашгъа къоллама токъташалар.

– Абусупиян апенди, ашама гелигиз, – дей булкъаны еси.

Тирменни ари мююшюнде оьзюн къой са эди деп пысып турагъан Абусупиян:

– Кёп савболугъуз! Ашгъа дамагьым ёкъ. Магъа къарамай ашагъыз гьали, – дей.

– Я, апенди, бери гелип, шунда олту ругъуз гьали, – деп булкъаны еси огъ ар йымышакъ миннер салып онгаргъан ерин гёрсете,

– Воллагь, ач тюгюлмен. Яхшы ашап чыкъгъан эдим, – дей Абу супиян.

– Я, бир-эки хапсагъыз не бола энни? Шунда ювукъ гелигиз гьали.

– Инаныгъыз, болмайман. Айып этмегиз.

– Шунча тилегенде гелме ярамаймы? Емишлерден: юзюмден, шапталдан сама алыгъыз.

– Ярамай башгъа нетсин. Шулай къа рышып, къоймай аша да аша деп ашата сыз, сонг артындан «охугъанлар-супулар сутур бола» деп башын да сёйлейсиз, – деген Абусупиян.